شهرستان گرمه
-جغرافیای سیاسی شهرستان گرمه:
شهرستان گرمه در جنوب غربی استان خراسان شمالی قرار گرفته و از شمال به شهرستان مانه و سملقان، از شمال غرب به استان گلستان، از غرب به استان سمنان، از جنوب و شرق به شهرستان جاجرم. این شهرستان با مساحت 2300 کیلومتر مربع دارای 3 شهر، 23 روستا و 77 آبادی است. اقتصاد این منطقه عمدتاً بر مبنای کشاورزی، دامپروری و در دهه¬های اخیر حمل و نقل و صنایع وابسته است. با توجه به وضعیت اقلیمی کشاورزی در یشتر مناطق شهرستان به صورت آبی است و محصولات عمده زراعی عبارتند از گندم، جو، چغندر قند، پنبه، آفتابگردان، زیره و انواع صیفی¬جات و محصولات باغی. جمعیت این شهرستان در سال 1390 بالغ بر 24599 نفر برآورد شده است.
-جغرافیای طبیعی شهرستان گرمه:
شهرستان گرمه به طور کلی با توجه به میزان بارندگی¬های سالانه جزو مناطق خشک قلمداد می¬شود و اقلیم سرد و خشک و نیمه¬بیابانی دارد. در این منطقه رودخانه دائمی وجود ندارد و کشاورزی منطقه مبتنی بر آبیاری با قنات و چاه¬های عمیق و نیمه عمیق است. ارتفاعات واقع در شمال شهرستان که از شرق به غرب در حاشیه شمال شهرستان امتداد دارد در مواردی بیش از 2000 متر ارتفاع دارند و به طور کلی در مناطقی مانند دشت و رباط قره بیل باعث ایجاد آب و هوای ملایم ومرطوب¬تری شده است. با وجود این بخش قابل ملاحظه¬ای از اقلیم این منطقه کویری و استپی است.

-پیشینه تاریخی شهرستان گرمه:
شهرستان گرمه به لطف موقعیت راهبردی خود بر سر راه¬های کاروانرو هماره مورد توجه قرار داشته و از دوران پیش از تاریخ تا ادوار متاخر اسلامی به طور پیوسته نقش بارزی را در تکامل فرهنگی خطۀ خراسان ایفا کرده است. وجود محوطه¬های بزرگ از دوره¬های مس- سنگی و عصر مفرغ از قبیل منجاق تپه و تپه¬های پیش از تاریخی در سراسر دهستان گلستان از جمله استقرارهای پیش از تاریخی در اطراف روستای دشت در پهنۀ شهرستان گرمه آن را به یکی از مهمترین استقرارگاه¬های بشری در خراسان شمالی بدل کرده است. پراکندگی زیاد محوطه¬های باستانی مربوط به دوران اشکانی و ساسانی در این شهرستان، از شکوفایی این خطه در دوره تاریخی با بهره¬گیری از موقعیت مناسب آن بر سر راه ابریشم و معادلات سیاسی و تجاری آن دوران حکایت دارد. وجود محوطه¬های وسیع و فراوان از دوره¬ اسلامی از جمله ویرانه¬های مربوط به چندین قلعه در اطراف شهر درق از قبیل محوطه¬ خواجه سنگاور، نارنج قلعه و بسیاری آثار دیگر، در کنار گزارش¬های مورخان و جغرافیدانان دوره اسلامی مبنی بر آبادانی این دوره نشان از رونق و شکوفایی این منطقه در سراسر دورۀ اسلامی دارد. نزدیکی این منطقه به مراکز قدرت-های محلی همچون جاجرم و اسفراین شکوفایی این خطه را دامن زده و باعث رشد فرهنگی آن شده بود. وجود چندین کاروانسرا و رباط همچون رباط عشق، رباط قره بیل و رباط دشت و نیز حوض¬انبار و آب انبارهای ساخته شده در مسیر راه¬های اصلی و فرعی برای استفاده مسافرین و کاروانیان، به بهترین وجهی شکوفایی منطقه در سده¬های میانی اسلامی را بازگو می¬کند. این منطقه تا اواخر دوره قاجار اهمیت خود را حفظ نمود تا اینکه با ورود تجهیزات حمل و نقل مدرن، احداث راه¬های ترانزیتی و در پی آن حذف شبکۀ راه¬های قدیم و متروک ماندن راه-های کاروانرو و کاروانسراها به تدریج از اهمیت آن کاسته شد و به سرعت افول کرد.


موزه قلعه جلال الدین گرمه
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 1577
موقعیت: انتهای بلواراما رضا (ع)
قلعه جلال الدین یکی از برجسته¬ترین قلعه¬های نظامی خراسان شمالی قلمداد می¬شود که در سده¬های 7-6 هجری ساخته شده است. این قلعه با مصالح سنگ و ساروج به صورت یک شش ضلعی منظم روی سطح ناهمواروصخرهای تپه ای بلنداحداث شده است. موقعیت جغرافیایی قلعه بر سر راه ارتباطی شهرها و مراکز مهم شمال شرق فلات ایران همچون نیشابور، جرجان، مرو و خوارزم اهمیت راهبردی قلعه را دو چندان می¬کرد.
قلعه جلال الدین از نظر ابعاد معماری در نوع خود کم نظیر است و باروی آن در تراز پایین و تا ارتفاع 5 متری نزدیک به 3 متر ضخامت دارد. روی هم رفته بلندای بارو در ضلع شرقی حدود 15 است.
در کف برجها و راهروهای تراز فوقانی باروی قلعه خمره های بزرگی کار گذاشته شده که در مواقع نیاز آب یا آذوقه مورد نیاز را تامین می کرده است. هر یک از این خمره ها نزدیک به 150 لیتر حجم دارند و با در نظر گرفتن مجموع 128 خمره موجود در فضاهای مختلف برآورد می¬شود در این ظروف حدود 19000 لیتر یا20 تن مایع یا غله ذخیره می¬شده است.
بعلاوه چاهی به قطر حدود 3 متر در گوشه ی غربی حیاط قلعه حفر شده است که شاید دسترسی قلعه نشینان به منبع آب دایمی را فراهم می کرده است. با توجه به بستر صخره ای قلعه، بی تردید حفر این چاه در دل سنگ از شاهکارهای مهندسی در زمان خود بوده است.
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری با هدف احیای قلعه جلال الدین به عنوان موزه از سال 1386 مطالعه و مرمت این بنا را به طور متمرکز آغاز کرد و در خرداد سال 1390 این بنا با عنوان موزه معرفی شخصیتهای جلال الدین شهیر تاریخ ایران با تاکید بر شخصیت جلال الدین خوارزمشاه افتتاح گردید.
با توجه به معروف بودن قلعه به «قلعه جلال الدین» و اینکه نمی توان آن را به یقین به هیچ کدام از شخصیتهای معروف جلال الدین در تاریخ ایران منسوب کرد در ضلع شرقی موزه در طبقه اول شرح احوال و آثار شخصیتهای معروف جلال الدین در قالب تابلوهایی به بازدیدکننده معرفی شده است.
یکی از وی‍ژگی های منحصر به فرد این موزه-قلعه که آنرا از نظر محتوایی از نمونه های مشابه خود متمایز ساخته شیوه پرده خوانی و نقالی در آن است که نوعی نمایشِ مذهبی و ملی ایرانی است. در این نمایش،داستان تصویری نقش شده بر پرده های درون هر برج به شیوه نقالی روایت می شود که طی آن وقایع تاریخی دوران مغول و مصایب اولیای دین با کلام آهنگین بازگو می شود.
 برجهای موجود در موزه به این نوع روایتگری اختصاص داده شده است و در هر برج پرده ای با داستانی جداگانه نصب شده است. از ویژگیهای منحصر به فرد این موزه استفاده از سیستم دیجیتال برای پخش این نوع روایتگری در هر کدام از برجها به صورت جداگانه می باشد .
سایر قسمتهای نمایشی موزه در مسیرهای بازدید قرارگرفته که این ویژگی به بازدید امکان می دهد تا ضمن حرکت در مسیر و مرتفع ترین قسمتهای قلعه، با ویژگیهای معماری نظامی، مصالح بکار رفته، خمره های تاریخی کار گذاشته شده در دل دیوارهای قلعه و در نهایت شیوه های تدافعی قلاع تاریخی از نزدیک آشنا گردد.
رباط عشق
 شماره ثبت در فهرست آثار ملی : 11062
موقعیت: روستای رباط عشق، شهرستان گرمه
 رباط یا کاروانسرای عشق یکی از چندین رباط تاریخی شهرستان گرمه است که در دورۀ تیموری بر سر شاهراه ارتباطی گرگان و نیشابور بنا شده است. شواهد موجود نشان می¬دهد که در دورۀ تیموری در این محل کاروانسرای قدیمی¬تری وجود داشته که قدمت آن دست کم به قرون 5-4 هجری می¬رسد و به دلیل تخریب زیاد -به دستور میرعلیشیر نوایی، وزیر دربار سلطان حسین بایقرا- در کنار آن رباط کنونی را ساخته¬اند. کاروانسرای موجود پلان مستطیلی دارد و حیاط مرکزی آن یک صحن چهار ایوانی است که از هر طرف با غرفه¬های متعدد و اتاق¬هایی برای استراحت کاروانیان و نیز اصطبل¬هایی برای احشام آنها احاطه شده است. مصالح اصلی بنا سنگ، ساروج و آجر است و طرح کلی آن تا حد زیادی به رباط قلی شباهت دارد.

حوض انبار بینی¬دنباله
 شماره ثبت در فهرست آثار ملی : 23258
موقعیت: 13 کیلومتری غرب شهر درق، شهرستان گرمه
این حوض انبار با لاشه سنگ و ملات گل آهک ساخته شده و از دو بخش اصلی شامل دهلیز ورودی و مخزن آب تشکیل شده که با قوس نیمدایره و گنبد کلاخودی ساده پوشش یافته است. بنای حوض انبار که از جمله بناهای عام المنفعه¬ی دوره قاجار  در منطقه به شمار می¬رود برای نگهداری آب باران در مسیر یک راه قدیمی ساخته شده و مدتها آب مورد نیاز مسافران و چوپانان محلی را تأمین می¬کرده است. چندین نمونه از این حوض انبارها در مسیر راه وجود دارد که امروزه با ورود تجهیزات حمل و نقل پیشرفته به عرصه¬ی زندگی بشر و منسوخ شدن نظام ارتباطی کاروانی، کاربری اصلی خود را از دست داده¬اند.

آرامگاه باغ مزار گرمه
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 1380
موقعیت: شهرستان گرمه، مرکز شهرگرمه
آرامگاه باغ مزاریکی از آثار منحصر به فرد قرن هفتم هجری در شهرستان گرمه است که مشخص نیست چه شخصیتی در آن دفن شده است. این بنا با مصالح آجر و ملات گچ  ساخته شده و در زمان آبادانی در مرکز باغی قرار داشته است. پلان بنا از نوع چهارطاقی گنبد دار است که از داخل مربع و از خارج هشت ضلعی است. چهار گوشۀ بنا با طاقنماهای تزئینی متشکل از دو بازوی بلند با تاج پیش آمده نما سازی شده که هر بازو یکی از پایه¬های طاق ایوان را شکل می¬دهد. شیوه آجر چینی خفته راسته در طاقنماها، فیلپوشها و نما سازی گنبد در منطقه بی نظیر است. شاکلۀ کلی بنا حاکی از آن است که اینجا مدفن شخصیت بزرگ و تأثیرگذاری در منطقه بوده است که امید می¬رود در آینده با مطالعات تاریخی و باستان شناختی بازشناسی شود.


رباط قره بیل
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 4574
موقعیت: شهرستان گرمه، روستای رباط قره بیل
کاروانسرا یا رباط قره¬بیل یکی دیگر از کاروانسراهای تاریخی شهرستان گرمه است که به احتمال فراوان قدمت بنای اولیه آن به قرون 5-4 هجری می¬رسد و در متون تاریخی از آن به نام رباط املوتلو یاد شده است. بعدها در دورۀ تیموری و زمانی که شاهراه کهن گرگان-نیشابور برای دسترسی به مشهد احیا می¬شود، به دستور وزیر با تدبیر دربار تیموری، میر علیشیر نوایی، رباط¬هایی در طول این مسیر ساخته شده و یا رباط-های قدیمی مرمت می¬شود. در این فرایند رباط قره بیل نیز توسعه یافته و با الحاق بخشهایی جدید احیا و مورد استفاده مسافران قرار می¬گیرد. این کاروانسرا با مصالح سنگ، ساروج، گچ و آجر بنا شده و پلان چهارگوش با دو حیاط بزرگ و کوچک دارد. در گرداگرد حیاط بزرگ غرفه-های متعددی احداث شده که پوشش سقف آنها گنبدی است و زیر سقف با کاربندی های زیبای گچی تزئین شده است.
مسجد جامع درق
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 17387
موقعیت: شهرستان گرمه، شهر درق
مسجد جامع درق یکی از آثار ارزشمند مذهبی-تاریخی شهرستان گرمه قلمداد می¬شود که در دوره صفوی احداث شده است. این مسجد کوچک با الگوی معماری سنتی و مصالح خشت و گل ساخته شده و سقف آن با مجموعه¬ای از قوسهای ضربی پوشش یافته است. در وسط بنا چهار ستون درشت چهارگوش وجود دارد که پایه¬های گنبد بزرگ مرکزی بر روی آنها  قرار گرفته است.

مسجد جامع ایور
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 17384
موقعیت: شهرستان گرمه، شهر ایور
مسجد جامع ایور یکی دیگر از آثار مذهبی-تاریخی شهرستان ایور است که بر اساس کتیبۀ داخل بنا در سال 1171 هجری ساخته شده است. مسجد با مصالح خشت و گل ساخته شده و سقف آن با گنبدهای کوچک ضربی پوشش یافته که پایۀ آنها بر روی هفت ستون و شش نیم ستون مدور بزرگ قرار گرفته است. در کتیبه سنگی بنا بانی مسجد رحیم¬بک و معمار آن قنبر علی آقا خراسانی ذکر شده است.


محوطه باستانی قلعه دهی
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 18837
موقعیت: شهرستان گرمه، 1 کیلومتری شمال شرق شهر درق
این محوطه بقایای یک قلعه خشتی و گلی با پلان مستطیلی به مساحت حدود نیم هکتار است. دروازه اصلی این قلعه در ضلع شرقی قرار داشته و حصار آن در بخشهای مختلف برج و بارو داشته که اکنون در اثر فرسایش به تلی از خاک بدل شده است. بررسیهای باستان شناختی و مطالعه سفالینه های پراکنده در محوطه نشان می دهد این قلعه طی قرون 8-6 هجری مسکونی بوده و زندگی در آن جریان داشته است.
 

مدیر فنی پورتال

استانداری خراسان شمالی را دنبال نمایید
@salamostan
آدرس:
استان خراسان شمالی - شهرستان بجنورد - میدان دفاع مقدس
تلفن: 058-32265400
   
 
 
   
کلیه حقوق مادی و معنوی متعلق به استانداری خراسان شمالی میباشد